Jednostki eksperckie a spory budowlane – czego oczekuje rynek?

Współczesne projekty budowlane realizowane są w trudnych warunkach technicznych, organizacyjnych i kontraktowych Rosnąca skala inwestycji, wielość uczestników oraz niustanna presja czasu i kosztów powodują, że spory pomiędzy stronami kontraktu stają się nieodłącznym elementem rynku budowlanego [3, 7]. W takich sytuacjach w,ażną rolę odgrywają jednostki eksperckie sporządzające opinie techniczne, analizy przyczyn opóźnień, oceny zasadności roszczeń i ekspertyzy wykorzystywane w postępowaniach ugodowych, arbitrażowych i sądowych [2, 4, 5].
Pomimo istotnego znaczenia ekspertyz budowlanych, stosunkowo rzadko analizuje się, jakie cechy jednostek eksperckich są rzeczywiście cenione przez uczestników rynku. Czy decydują przede wszystkim kompetencje techniczne? Czy istotniejsza jest renoma podmiotu? A może duże znaczenie ma doświadczenie procesowe i skuteczne funkcjonowanie w sporze formalnym? Aby poznać odpowiedzi na te pytania, przeprowadzono badanie wśród wykonujących różne funkcje w procesie inwestycyjnym 70 przedstawicieli rynku budowlanego. Szczególną uwagę poświęcono analizie cech jednostek eksperckich uznawanych za ważne przy wyborze partnera wspierającego strony sporów budowlanych.

Charakterystyka respondentów

Najliczniejszą grupę respondentów stanowili przedstawiciele generalnych wykonawców (41%). Kolejne grupy tworzyli inżynierowie kontraktu i nadzoru inwestorskiego (16%), projektanci (14%), inwestorzy zastępczy i kierownicy projektów (9%), konsultanci i eksperci (9%), podwykonawcy (6%) oraz przedstawiciele inwestorów publicznych i prywatnych (5%). Struktura badanej grupy jest szczególnie interesująca z punktu widzenia analizowanego zagadnienia. Dominowali uczestnicy rynku funkcjonujący na co dzień w środowisku kontraktowym, bezpośrednio narażeni na skutki sporów o terminy, koszty i jakość realizowanych inwestycji. Jednocześnie badaniem objęto respondentów o zróżnicowanym doświadczeniu w tym zakresie. W większości przypadków konflikty miały miejsce rzadko, jednak część deklarowała udział w projektach, w których spory pojawiały się regularnie i stanowiły istotny element procesu realizacyjnego. Pozwala to na analizę wpływu doświadczeń spornych na sposób postrzegania jednostek eksperckich.

Jakie są najważniejsze cechy ekspertów?

Wyniki badania pokazują, że uczestnicy rynku budowlanego poszukują przede wszystkim kompetencji merytorycznych.

Najczęściej wskazywaną zaletą była wiedza techniczna. Kryterium to zostało wskazane przez 52 respondentów (co odpowiada blisko 75% próby). Wynik ten nie powinien zaskakiwać [2, 4, 6]. Niezależnie od charakteru sporu jego źródłem najczęściej pozostają kwestie techniczne dotyczące dokumentacji projektowej, technologii wykonania robót, oceny jakości prac lub interpretacji warunków umowy w odniesieniu do tych z placu budowy.

Na kolejnych miejscach znalazły się skuteczność opracowań oraz znajomość standardów kontraktowych – po 33 wskazania. Oznacza to, że niemal połowa respondentów oczekuje od ekspertów nie tylko analiz poprawnych technicznie, lecz także opracowań, które mogą zostać skutecznie wykorzystane w procesie negocjacji lub rozstrzygania sporów.
Kolejnym najczęściej wskazywanym kryterium było doświadczenie procesowe – 29 wskazań, rozumiane jako udział w pracy biegłych sądowych lub ekspertów uczestniczących w postępowaniach arbitrażowych i sądowych.
Dopiero na dalszych miejscach znalazły się terminowość realizacji opracowań (22 wskazania), renoma jednostki (21), uprawnienia budowlane (20) oraz umiejętności miękkie (17). Szczególnie interesujący jest wynik dotyczący kosztu usługi. Kryterium niskiej ceny zostało wskazane jedynie przez 6 respondentów, co stanowi mniej niż 10% próby. Jest to najniższy wynik spośród wszystkich analizowanych. Oznacza to, że ekspertyza budowlana nie jest postrzegana jako standardowa usługa konsultingowa podlegająca konkurencji cenowej. Znacznie ważniejsza okazuje się jakość i skuteczność opracowania niż koszt jego przygotowania. W praktyce oznacza to, że inwestorzy, wykonawcy i pozostali uczestnicy procesu budowlanego traktują ekspertyzę jako narzędzie ograniczania ryzyka finansowego, którego wartość może wielokrotnie przewyższać koszt jego opracowania.

Od eksperta technicznego do eksperta procesowego

Analizując wyniki badania w szerszym kontekście, można zauważyć bardzo interesującą zależność. Wraz ze wzrostem doświadczenia w prowadzeniu sporów formalnych zmienia się sposób postrzegania ekspertów.
Respondenci z ograniczonym doświadczeniem w sporach koncentrują się przede wszystkim na kompetencjach technicznych. W ich ocenie głównym zadaniem ekspertów jest identyfikacja problemu, wskazanie jego przyczyn oraz przygotowanie rzetelnej analizy będącej podstawą decyzji podejmowanych przez strony kontraktu.
W grupie respondentów mających większe doświadczenie w sporach formalnych widać wyraźne przesunięcie akcentów. Wiedza techniczna pozostaje warunkiem koniecznym, ale przestaje być warunkiem wystarczającym. Coraz większego znaczenia nabierają doświadczenie procesowe, znajomość standardów kontraktowych oraz skuteczność opracowań.
Zjawisko to można wyjaśnić specyfiką sporów budowlanych. Na etapie analizy technicznej często możliwe jest stosunkowo jednoznaczne określenie przyczyn problemu lub zasadności stanowiska. Jednak w fazie formalnej sporu, sama poprawność techniczna nie jest gwarantem sukcesu. Istotne staje się przedstawienie argumentacji w sposób zrozumiały dla prawników, arbitrów, sądów czy komisji rozjemczych. W praktyce oznacza to, że uczestnicy rynku posiadający doświadczenie procesowe coraz częściej poszukują ekspertów zdolnych nie tylko do przygotowania poprawnej analizy, ale również do jej skutecznej obrony w toku postępowania. Można wręcz mówić o ewolucji oczekiwań wobec ekspertów. Początkowo są oni postrzegani jako specjaliści techniczni rozwiązujący konkretne problemy inżynierskie. W miarę zdobywania doświadczeń w sporach stają się natomiast strategicznymi partnerami wspierającymi stronę w zarządzaniu konfliktem kontraktowym [2, 4, 5].

Znajomość standardów kontraktowych

Jednym z najbardziej interesujących wyników badania jest bardzo wysoka pozycja znajomości standardów kontraktowych. Kryterium to uzyskało tyle samo wskazań co skuteczność opracowań i znalazło się bezpośrednio za punktem o wiedzy technicznej. Należy to interpretować jako wyraźny sygnał zmian zachodzących na rynku budowlanym. Coraz więcej sporów nie dotyczy bowiem wyłącznie zagadnień technicznych. Przedmiotem konfliktów stają się kwestie związane z interpretacją zapisów kontraktowych, podziałem ryzyka, procedurami zgłaszania roszczeń oraz oceną wpływu określonych zdarzeń na czas i koszt realizacji inwestycji [1, 7].
W takich warunkach eksperci mający wyłącznie kompetencje techniczne mogą okazać się niewystarczający. Nawet poprawna analiza ma ograniczoną wartość, jeżeli nie uwzględnia się w niej mechanizmów kontraktowych, za pomocą których reguluje się prawa i obowiązki stron [1, 7]. Szczególnego znaczenia nabiera to w projektach realizowanych według warunków FIDIC oraz kontraktów bazujących na podobnych modelach zarządzania ryzykiem. W tego typu przedsięwzięciach rozstrzygnięcie sporu wymaga często równoczesnego uwzględnienia aspektów technicznych, organizacyjnych i kontraktowych [1]. Respondenci uczestniczący w tego typu projektach oczekują zatem od jednostek eksperckich kompetencji wykraczających poza klasyczne ekspertyzy techniczne. Coraz częściej poszukiwani są specjaliści zdolni do przełożenia ustaleń technicznych na język roszczeń kontraktowych oraz oceny konsekwencji określonych zdarzeń zgodnie z warunkami umowy.

Skuteczne opracowanie

Osobnego omówienia wymaga kwestia skuteczności opracowań. Kryterium to wskazała niemal połowa respondentów, co dało wynik porównywalny ze znajomością standardów kontraktowych. Na pierwszy rzut oka pojęcie skuteczności może wydawać się niejednoznaczne. W kontekście sporów budowlanych należy je jednak interpretować jako sposób osiągnięcia zamierzonego celu biznesowego lub procesowego. Z punktu widzenia uczestników rynku wartość ekspertyzy nie wynika wyłącznie z poprawności metodologicznej. O jakości opracowania decyduje przede wszystkim to, czy może być ono wykorzystane do rozwiązania konkretnego problemu. A to oznacza np. nakłonienie drugiej strony do zawarcia ugody, osiągnięcie wzmocnionej pozycji negocjacyjnej, uzyskanie korzystnego rozstrzygnięcia arbitrażowego lub skutecznej obrony stanowiska przed sądem [2, 3]. Takie podejście świadczy o dojrzałości rynku. Respondenci nie oceniają ekspertów przez pryzmat liczby stron raportu ani stopnia skomplikowania opisu. Kluczowe znaczenie ma praktyczna użyteczność opracowania oraz jego wpływ na wynik sporu.

Różnice pomiędzy uczestnikami procesu inwestycyjnego

Interpretując wyniki badania przez pryzmat funkcji pełnionych przez respondentów, można zauważyć, że chociaż podstawowe oczekiwania wobec ekspertów są zbliżone, to poszczególne grupy uczestników rynku zwracają uwagę na odmienne aspekty kompetencyjne.
Najbardziej wymagającą grupę stanowią przedstawiciele generalnych wykonawców. Jest to zrozumiałe – to oni najczęściej znajdują się w centrum sporów dotyczących terminów, kosztów dodatkowych, robót zamiennych czy odpowiedzialności za opóźnienia. W ich przypadku ekspert pełni funkcję nie tylko doradcy technicznego, ale również stwarza narzędzia zarządzania ryzykiem kontraktowym. Oczekują oni połączenia wiedzy technicznej, doświadczenia procesowego oraz znajomości mechanizmów kontraktowych. Kluczowe znaczenie ma dla nich możliwość wykorzystania opracowania jako elementu argumentacji w sporze. Ekspertyza staje się częścią strategii prowadzenia roszczeń lub obrony przed roszczeniem strony przeciwnej.

Inaczej rolę ekspertów postrzegają inwestorzy zastępczy oraz kierownicy projektu. Dla tej grupy szczególnego znaczenia nabiera zdolność do obiektywnej oceny sytuacji oraz wsparcie procesu decyzyjnego. Ekspert jest traktowany jako niezależne źródło wiedzy, ktoś, dzięki komu można ograniczyć liczbę błędnych decyzji zarządczych.
Projektanci natomiast zwracają większą uwagę na kompetencje techniczne oraz zdolność prowadzenia pogłębionych analiz i szukania przyczyn problemów technicznych. W ich przypadku szczególnego znaczenia nabiera jakość warsztatu inżynierskiego oraz specjalistyczna wiedza branżowa.
Z kolei inżynierowie kontraktu oraz przedstawiciele nadzoru inwestorskiego częściej postrzegają ekspertów przez pryzmat zdolności do szybkiego i jednoznacznego rozstrzygania problemów pojawiających się podczas realizacji inwestycji. Istotne są dla nich takie kwestie jak terminowość działania oraz praktyczna użyteczność opracowań.
Pomimo różnic wszystkie grupy respondentów wykazują daleko idącą zgodność w jednej kwestii – podstawowym warunkiem zaufania do eksperta pozostaje wysoki poziom kompetencji technicznych. Bez tego fundamentu pozostałe cechy tracą znaczenie.

Dlaczego cena nie ma znaczenia?

Jednym z najbardziej zaskakujących wyników badania jest marginalne znaczenie kosztu pracy eksperckiej. Kryterium to uzyskało najniższą liczbę wskazań spośród wszystkich analizowanych czynników. Wynik ten można ocenić jako w pewnej mierze sprzeczny z obserwowaną na rynku presją kosztową dotyczącą usług doradczych. W przypadku ekspertyz budowlanych respondenci wyraźnie odchodzą od kryterium najniższej ceny. Można wskazać kilka przyczyn tego zjawiska.

• Po pierwsze, wartość sporów budowlanych jest zazwyczaj wielokrotnie wyższa od kosztu wykonania ekspertyzy. W praktyce różnica pomiędzy przeciętnym a wybitnym opracowaniem może oznaczać rozstrzygnięcie sporu, którego wartość sięga setek tysięcy, a nawet milionów złotych.
• Po drugie, błędna lub niewiarygodna ekspertyza może generować dodatkowe koszty wynikające z konieczności sporządzenia kolejnych analiz, wydłużenia postępowania lub utraty możliwości skutecznego dochodzenia roszczeń.
• Po trzecie, uczestnicy rynku coraz częściej postrzegają ekspertów jako część systemu zarządzania ryzykiem. W takim ujęciu koszt opracowania traktowany jest jako inwestycja zwiększająca prawdopodobieństwo osiągnięcia korzystnego wyniku ekonomicznego [3, 7]. W efekcie cena przestaje być głównym kryterium wyboru, a znaczenia nabierają kompetencje, doświadczenie i skuteczność.

Model jednostki eksperckiej 360°

Analiza wyników badania prowadzi do interesującego wniosku dotyczącego kierunku rozwoju rynku usług eksperckich w budownictwie. Oczekiwania respondentów wskazują, że tradycyjny sposób myślenia się nie sprawdza – ekspert skoncentrowany wyłącznie na zagadnieniach technicznych przestaje mieć znaczenie we współczesnych projektach inwestycyjnych [2, 4, 5]. Na podstawie uzyskanych wyników można zaproponować koncepcję jednostki eksperckiej 360°. Jej przedstawiciele charakteryzują się czterema zintegrowanymi obszarami kompetencji.

• Pierwszy – wiedza techniczna stanowiąca podstawę wiarygodności wszystkich opracowań.
• Drugi  – znajomość standardów kontraktowych, niezbędna do właściwej interpretacji zdarzeń w kontekście praw i obowiązków stron umowy.
• Trzeci – doświadczenie procesowe pozwalające skutecznie funkcjonować w środowisku sporów formalnych.
• Czwarty – kompetencje komunikacyjne umożliwiające prezentowanie złożonych zagadnień technicznych w sposób zrozumiały dla uczestników postępowania.

Dopiero połączenie tych czterech obszarów tworzy profil eksperta odpowiadającego oczekiwaniom współczesnego rynku [2, 4, 5, 7].

Wnioski

Przeprowadzone badanie pokazuje, że uczestnicy rynku budowlanego w wyborze jednostki eksperckiej kierują się przede wszystkim jakością merytoryczną oraz praktyczną użytecznością opracowań. Największe znaczenie przypisywane jest wiedzy technicznej, skuteczności analiz, znajomości standardów kontraktowych oraz doświadczeniu procesowym ekspertów. Uzyskane wyniki wskazują również na istotną ewolucję oczekiwań rynku. Rośnie znaczenie kompetencji wykraczających poza klasyczną ekspertyzę techniczną. Coraz częściej poszukiwani są eksperci zdolni do funkcjonowania na styku inżynierii, zarządzania kontraktami i postępowań spornych. Można zatem stwierdzić, że przyszłość rynku usług eksperckich w budownictwie będzie należała do podmiotów wykazujących kompleksowe kompetencje techniczne, kontraktowe i procesowe. To właśnie takie jednostki mają największe szanse stać się strategicznymi partnerami uczestników procesu inwestycyjnego w rozwiązywaniu coraz bardziej złożonych sporów budowlanych.