Odpady pod kontrolą – budownictwo w świetle nowych regulacji gospodarki

Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ) w budownictwie często bywa błędnie utożsamiana wyłącznie z ewidencją i segregacją odpadów powstałych w trakcie realizacji inwestycji. Tymczasem jej nadrzędnym celem jest projektowanie, realizacja, a także rozbiórka obiektów w taki sposób, aby zminimalizować ilość wytwarzanych odpadów, na każdym z tych trzech etapów. Te odpady, których powstania nie udało się uniknąć, powinny być selektywnie zebrane i ponownie – w miarę możliwości – wykorzystane. Takie podejście, określane jako model cyrkularny, wymaga zmiany myślenia na każdym etapie cyklu życia budynku. Ważne decyzje zapadają już wtedy, gdy opracowuje się koncepcję architektoniczną. Priorytetem staje się wybór takiej technologii, dzięki której możliwe będzie w przyszłości powtórne wykorzystanie materiałów użytych w projekcie. To właśnie już od rodzaju technologii zależy, jaka w przyszłości będzie skala odpadów wygenerowanych w całym cyklu życia obiektu.

Pierwszym krokiem jest zatem świadoma optymalizacja w fazie projektowej. Ważny jest wybór technologii prefabrykowanych i materiałów niskoemisyjnych oraz takich, które nadają się do recyklingu. Warto zadbać o zminimalizowanie ilości odpadów powstałych podczas budowy. Ważne, aby wskaźnik selektywnej zbiórki był jak najwyższy, po to by odpady mogły być przekazane do ponownego wykorzystania. Równie istotny jest etap końcowy, czyli rozbiórka. Zgodnie z zasadą GOZ każdy element wbudowany w strukturę budynku powinien być traktowany jako zasób, który po zakończeniu eksploatacji wraca do obiegu gospodarczego.
Branża budowlana funkcjonuje obecnie w ekosystemie prawnym, a to znaczy, że obowiązki dotyczące selektywnej zbiórki, recyklingu i projektowania cyrkularnego wynikają zarówno z przepisów krajowych, jak i rozporządzeń unijnych. Ich źródłem jest przede wszystkim Europejski Zielony Ład oraz przyjęty przez UE cel osiągnięcia neutralności klimatycznej do roku 2050. Regulacje te są ściśle powiązane z oceną tego, w jakim stopniu dana działalność może być uznana za zrównoważoną środowiskowo. Ocena taka i kryteria określone w przepisach są niezbędne nie tylko do przygotowywania przez organizacje raportów ESG, ale również do uzyskania finansowania z funduszy UE lub preferencyjnych kredytów inwestycyjnych, tzw. zielonego finansowania.

Obowiązek selektywnej zbiórki odpadów z budowy

Zgodnie z nowelizacją ustawy o odpadach od 1 stycznia 2025 r. w Polsce obowiązują przepisy nakładające na wytwórców odpadów budowlanych i rozbiórkowych obowiązek selektywnej zbiórki u źródła [1]. Zgodnie z artykułem 101a ust. 1 ustawy segregacja musi obejmować co najmniej sześć grup materiałowych:

1. drewno,
2. metale,
3. szkło,
4. tworzywa sztuczne,
5. gips (istotny ze względu na ryzyko zanieczyszczenia siarczanami frakcji mineralnych),
6. odpady mineralne, w tym beton, cegły, płytki, materiały ceramiczne oraz kamień.

Wytwórca odpadów – o ile nie mógł zapobiec ich powstaniu – jest zobowiązany do wysegregowania tych frakcji. Odpowiedzialność za ten proces spoczywa solidarnie na producencie oraz kolejnych właścicielach odpadów. Choć odpady zmieszane (kod 17 09 04) nadal mogą pojawiać się w ewidencji, ich udział w całkowitej masie powinien być systematycznie ograniczany. Warto jednak zaznaczyć, że w przepisach krajowych określono wymóg segregacji, ale nie sprecyzowano docelowych poziomów procentowych ilości wysegregowanych odpadów. Te parametry zdefiniowano dopiero w taksonomii UE i rozporządzeniach uzupełniających tzw. techniczne kryteria kwalifikacji, różnicujące wymagania w zakresie procentowego udziału odpadów, które mają być przygotowane do ponownego wykorzystania w zależności od tego, czy inwestycja ma wnosić „istotny wkład” w realizację celu „przejście na gospodarkę obiegu zamkniętego”, czy spełniać zasadę DNSH (Do No Significant Harm, „nie czyń poważnych szkód”) w przypadku istotnego wkładu w inny cel środowiskowy (więcej na temat wymogów taksonomii i zasady DNSH można przeczytać m.in. w BzG 2/2025).

Kryteria taksonomii UE a GOZ

W taksonomii UE, czyli Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) [2] ustanowiono kryteria, które służą do oceny, czy dana działalność jest zrównoważona środowiskowo, a jeśli tak, to w jakim stopniu. Zdefiniowano także sześć celów środowiskowych w tym cel „przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym”.
Zgodnie z zasadą DNSH określoną w art. 17 taksonomii za działalność szkodliwą uznaje się taką, która prowadzi do istotnej nieefektywności w wykorzystaniu zasobów lub zwiększenia ilości odpadów przeznaczonych do unieszkodliwienia.
Analiza, czy w danej inwestycji, realizuje się cele GOZ, odbywa się poprzez weryfikację technicznych kryteriów kwalifikacji określonych w rozporządzeniach uzupełniających taksonomię UE, w tzw. aktach delegowanych dotyczących:

1. klimatu – określono kryteria istotnego wkładu w cele środowiskowe „łagodzenie zmian klimatu” oraz „adaptacja do zmian klimatu” [3],
2. środowiska – zdefiniowano kryteria istotnego wkładu dotyczącego pozostałych celów środowiskowych [4].

Odpady powstałe w trakcie budowy i rozbiórki

Wnoszenie istotnego wkładu w przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym w trakcie budowy i rozbiórki wiąże się ze spełnieniem szeregu restrykcyjnych wymagań dotyczących m.in.:

• przetwarzania wszystkich odpadów zgodnie z unijnym prawodawstwem oraz z pełną listą kontrolną zawartą w protokole UE dotyczącym gospodarowania odpadami z budowy i rozbiórki, w szczególności w drodze ustanowienia systemów segregacji i audytów przeprowadzanych przed rozbiórką,
• przygotowania do ponownego użycia lub recyklingu odpadów wytwarzanych na placu budowy innych niż niebezpieczne – co najmniej 90% masy odpadów (w kg),
• obliczenia współczynnika globalnego ocieplenia w cyklu życia budynku wzniesionego w ramach robót budowlanych,
• włączenia koncepcji projektowania uwzględniającego możliwości adaptacji i rozbiórki określonych w systemie Level(s),
• minimalizowania zużycia surowców pierwotnych dzięki wykorzystaniu surowców wtórnych i wykazania maksymalnego łącznego użycia surowców pierwotnych w trzech kategoriach najcięższych materiałów tak, aby nie przekroczyć wskaźników określonych w rozporządzeniu.

W przypadku, gdy w inwestycji wnosi się istotny wkład w inny cel środowiskowy w stosunku do celu „przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym”, stosuje się kryteria zasady DNSH. W praktyce oznacza to m.in.:

• przygotowanie do ponownego użycia, recyklingu lub procesów odzysku materiału co najmniej 70% masy odpadów innych niż niebezpieczne,
• ograniczenie wytwarzania odpadów w procesach związanych z budową i rozbiórką,
• przygotowywanie projektu, w tym konstrukcji budynku, tak, by ułatwić stosowanie obiegu zamkniętego: powinno się zapewnić sposób na zaoszczędzenie zasobów, ich elastyczny demontaż i ponowne użycie komponentów.

Jak widać, w obydwu sytuacjach, oprócz kryteriów związanych z selektywną zbiórką odpadów, wskazany jest również wymóg projektowania cyrkularnego i adaptacyjnego. Budynki muszą charakteryzować się wysoką „elastycznością” oraz być zaprojektowane pod kątem łatwego demontażu i wymiany komponentów bez generowania nadmiernych odpadów. Niezbędne jest również zapewnienie kalkulacji ilości ich wytwarzania, aby obliczyć wymagane wskaźniki masy odpadów gotowych do ponownego użycia. Wymagania taksonomii wprost odnoszą się do systemu Level(s), w którym określono szczegółowe metody obliczeniowe i raportowania wskaźników związanych z odpadami z budowy i rozbiórki, jak i wskaźników związanych z projektowaniem cyrkularnym.

System Level(s)

To unijny system, za pomocą którego można ocenić, czy budynek ma zrównoważony charakter. W obszarze gospodarki materiałowej kluczowe znaczenie ma wskaźnik 2.2 – Odpady i materiały z budowy i rozbiórki [5]. Służy on do pomiaru ilości odpadów w jednostce znormalizowanej, wyrażonej w kg/m2 powierzchni użytkowej budynku. System może być stosowany na trzech poziomach:

• Poziom 1 – projekt koncepcyjny – strategia redukcji odpadów u źródła, dostęp do informacji mających skłonić do dyskusji i podejmowania decyzji dotyczących aspektów przedsięwzięcia, które bezpośrednio lub pośrednio wpłyną na wstępny plan gospodarki odpadami i tym samym ilości powstałych odpadów oraz ich ewentualne ponowne użycie, recykling i odzysk.
• Poziom 2 – szczegółowy projekt i budowa – wymaga sporządzenia szacunkowej inwentaryzacji na podstawie przedmiaru robót (BoQ) i zestawienia materiałów (BoM), z uwzględnieniem wskaźników strat materiałowych.
• Poziom 3 – etap powykonawczy i warunki rzeczywistego użytkowania – ewidencja danych operacyjnych – kart przekazania odpadów i faktur i ostateczna weryfikacja założeń projektowych.

Precyzyjne wyliczenie wskaźnika 2.2 wymaga skrupulatnej klasyfikacji odpadów wg europejskiego wykazu odpadów [6]. Każda pozycja musi zostać przypisana do odpowiedniej kategorii: obojętnej, innej niż niebezpieczna lub niebezpiecznej. W procesie tym ważnym elementem jest przygotowanie inwentaryzacji jakościowej i ilościowej przed rozpoczęciem prac. Dokumentacja z audytu jest niezbędna nie tylko do celów raportowania GOZ, ale stanowi często wymagany załącznik do wniosku o pozwolenie na rozbiórkę, gwarantując, że proces odzysku surowców zostanie przeprowadzony w sposób optymalny.

Cyfryzacja – fundament cyrkularności

Osiągnięcie ambitnych celów gospodarki obiegu zamkniętego nie jest możliwe bez pełnej cyfryzacji procesów inwestycyjnych. Współczesne budownictwo wymaga sprawnego, cyfrowego obiegu informacji, najlepiej realizowanego w systemie BIM (Building Information Modelling). Dane o budynku mogą być przekazywane wszystkim uczestnikom procesu budowlanego – od projektantów, przez wykonawców, aż po zarządców obiektu – w sposób ciągły przez cały cykl trwania inwestycji. Taka ciągłość danych pozwala na efektywne wykorzystanie informacji nawet na samym końcu cyklu życia budynku, czyli podczas jego rozbiórki lub modernizacji. Dzięki cyfrowej ewidencji wiadomo dokładnie, jakie materiały zostały wbudowane w strukturę obiektu, jakie mają właściwości i w jaki sposób można je bezpiecznie odzyskać. Jest to niezbędny element efektywnego dbania o gospodarkę o obiegu zamkniętym, ponieważ pozwala traktować budynki jako banki materiałów, które w przyszłości staną się źródłem cennych surowców wtórnych.
Ważnym elementem tego cyfrowego ekosystemu stają się cyfrowe paszporty produktów (DPP), które wejdą do powszechnego użytku na mocy już obowiązującego znowelizowanego rozporządzenia o wyrobach budowlanych (CPR) [6]. Nowe przepisy CPR przede wszystkim jednak nakładają konieczność dostarczania precyzyjnych danych o wpływie materiałów na środowisko w całym ich cyklu życia. Cyfrowe paszporty produktów to gwarancja identyfikowalności materiałów wbudowanych oraz możliwość oceny ich potencjału recyklingowego, co jest warunkiem koniecznym, aby rzeczywiście móc realizować założenia cyrkularności w budownictwie.
Specjalistyczne oprogramowanie dotyczące GOZ staje się narzędziem, które potrafi efektywnie wykorzystać te dane cyfrowe i ułatwić kalkulacje potrzebnych wskaźników. Przykładem narzędzia wspierającego te procesy jest aplikacja AthGOZ. Służy do automatyzacji inwentaryzacji przedrozbiórkowej, ułatwiając monitorowanie wskaźników recyklingu zgodnie z wymogami poziomów 2 i 3 Level(s). Dzięki digitalizacji dane można łatwo zweryfikować, co jest kluczowe podczas audytów i procesów certyfikacji budynków.

Podsumowanie

Dynamika zmian w przepisach dotyczących gospodarki obiegu zamkniętego oraz postępująca cyfryzacja sektora budowlanego wymagają od wszystkich uczestników procesu inwestycyjnego stałego podnoszenia kompetencji. Ważne jest nie tylko teoretyczne przygotowanie, ale również umiejętność korzystania z narzędzi cyfrowych, które automatyzują procesy kalkulacyjne. Cyfryzacja procedur pozwala unikać błędów w ewidencji odpadów, ułatwia przygotowanie dokumentacji dla audytorów i ostatecznie podnosi efektywność ekonomiczną inwestycji realizowanych w duchu gospodarki obiegu zamkniętego.
Warto zatem nie tylko śledzić zmiany w przepisach, ale przede wszystkim wdrażać cyfrowe narzędzia, które ułatwiają skomplikowane kalkulacje i pozwalają unikać błędów. Profesjonalne podejście do zarządzania odpadami, wsparte nowoczesną technologią, staje się miarą konkurencyjności zarówno firm projektowych, jak i wykonawców robót budowlanych. W dobie raportowania ESG i rosnącej presji klimatycznej, przejście na cyfrowy obieg informacji o materiałach jest jedyną drogą do budowy rzeczywiście zrównoważonych obiektów budowlanych.