Ryzyko klimatyczne i plan adaptacji w praktyce – studium przypadku

Wprowadzenie unijnej regulacji znanej jako taksonomia UE [1] ustanowiło kryteria, na podstawie których możemy uznać daną działalność lub inwestycję budowlaną za zrównoważoną środowiskowo. Aby to potwierdzić, niezbędna jest weryfikacja planowanego przedsięwzięcia budowlanego i przeprowadzenie analizy zgodności z sześcioma celami środowiskowymi. Jednym z nich jest adaptacja do zmian klimatu. Wykazanie zgodności z tym celem środowiskowym przeprowadza się po to, by sprawdzić, czy budynek jest odporny na ryzyko fizyczne wynikające ze zmian klimatu. Chodzi też o to, by zaplanować działania adaptacyjne ograniczające negatywne skutki obecnych i przyszłych warunków klimatycznych. W praktyce wiąże się to w pierwszej kolejności z koniecznością identyfikacji zagrożeń fizycznych związanych z klimatem, które mogą oddziaływać na daną inwestycję. Następnie należy określić wrażliwość obiektu na zidentyfikowane zagrożenia i ocenić poziom ryzyka oraz opracować plan działań adaptacyjnych koniecznych do wdrożenia.

Adaptacja do zmian klimatu – istotny wkład a zasada DNSH

Przystępując do opracowania analizy ryzyka klimatycznego projektu budowlanego, należy w pierwszej kolejności określić cel, jakiemu ma ono służyć. Zgodnie z taksonomią UE konieczne jest wnoszenie istotnego wkładu w co najmniej jeden z sześciu celów środowiskowych i niewyrządzanie poważnych szkód w stosunku do wszystkich pozostałych (zasada DNSH). Wybór danej ścieżki, tj. czy inwestycja ma wnosić istotny wkład w cel środowiskowy „Adaptacja do zmian klimatu” czy tylko spełniać wymagania DNSH w stosunku do tego celu będzie wpływał na rozpiętość analizy, planowane działania adaptacyjne oraz zakres obowiązków związanych z mierzeniem efektów ich wdrożenia.

Najczęściej wybieranym wariantem w przypadku nowych obiektów kubaturowych jest wnoszenie istotnego wkładu w cel środowiskowy, jakim jest „łagodzenie zmian klimatu”. Intencją jest ograniczenie wpływu budynków na klimat, głównie poprzez zmniejszenie zużycia energii i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych. Jednocześnie trzeba wykazać brak wyrządzania poważnych szkód w odniesieniu do pozostałych celów, w tym właśnie m.in. do „adaptacji do zmian klimatu”.

Wykazanie zgodności z zasadą DNSH w zakresie adaptacji do zmian klimatu nakłada na inwestora obowiązek przeprowadzenia rzetelnej identyfikacji występujących zagrożeń klimatycznych oraz oceny podatności inwestycji na nie.

Celem takiej analizy jest identyfikacja zagrożeń o charakterze stałym i ostrym – mogących negatywnie wpływać na budynek lub zakłócać ciągłość jego funkcjonowania. Jeśli zostanie stwierdzone ryzyko na poziomie średnim lub wysokim, projektant jest zobowiązany do uwzględnienia w dokumentacji konkretnych rozwiązań, dzięki którym ryzyko to zostanie skutecznie ograniczone. W przypadku nowych obiektów budowlanych działania te muszą zostać wdrożone, zanim budynek zostanie oddany do użytkowania.

Jeśli natomiast inwestycja ma wnosić istotny wkład w realizację celu „Adaptacja do zmian klimatu”, wymagania są rozszerzone. W szczególności chodzi o wprowadzenie obowiązku ciągłego i wymiernego monitorowania efektów działań adaptacyjnych. W planie trzeba zdefiniować wskaźniki efektywności, a w trakcie eksploatacji budynku przeprowadzać regularne audyty skuteczności wdrożonych rozwiązań. Trzeba także zdefiniować procedury działań naprawczych w przypadku, gdy założenia okażą się za trudne w realizacji.
Działania adaptacyjne nie mogą jednocześnie negatywnie wpływać na ludzi, przyrodę lub inne aktywa. Należy je analizować również przez pryzmat tego, jak wpływają na pozostałe cele środowiskowe i czy są zgodne z wymaganiami.

Etapy i zakres przeprowadzenia analizy ryzyka klimatycznego

Szczegółową ocenę ryzyka klimatycznego i narażenia na to ryzyko, zgodnie z technicznymi kryteriami kwalifikacji określającymi wymagania zasady DNSH w odniesieniu do celu „Adaptacja do zmian klimatu” [2], przeprowadza się w następujących etapach:

• kontrola aktywności w celu określenia, jakie ryzyka fizyczne związane z klimatem mogą mieć wpływ na prowadzenie działalności gospodarczej w trakcie jej oczekiwanego cyklu życia,
• w przypadku gdy ocenia się, że działalność jest narażona na co najmniej jedno ryzyko fizyczne związane z klimatem analiza ryzyka związanego z klimatem i narażenia na to ryzyko w celu oceny, jak istotne jest to ryzyko dla danej działalności gospodarczej,
• ocenę rozwiązań w zakresie adaptacji do zmiany klimatu, które mogą zmniejszyć stwierdzone ryzyka fizyczne związane z klimatem.

Ocena zagrożenia klimatycznego i narażenia powinna być proporcjonalna do skali działalności i oczekiwanego okresu jej prowadzenia:

• w przypadku działalności, która ma trwać mniej niż 10 lat, ocenę przeprowadza się z zastosowaniem przynajmniej projekcji klimatu w najmniejszej odpowiedniej skali,
• w przypadku wszystkich pozostałych rodzajów działalności ocenę przeprowadza się, stosując najbardziej wysokorozdzielcze, najnowocześniejsze projekcje klimatu z uwzględnieniem szeregu przyszłych scenariuszy (scenariusze RCP Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu: RCP 2.6, RCP 4.5, RCP 6.0 i RCP 8.5) zgodnych z oczekiwanym czasem prowadzenia danej działalności, w tym przynajmniej scenariusze obejmujące projekcje klimatu w okresie 10–30 lat w przypadku dużych inwestycji.

Przykład analizy

Aby zobrazować proces takiej analizy i zobaczyć, jakie dane są do tego potrzebne, przyjrzymy się hipotetycznej inwestycji, która mogłaby być poddana ocenie ryzyka klimatycznego.

Załóżmy, że planowana inwestycja dotyczy budynku mieszkalnego wielorodzinnego z garażem podziemnym oraz infrastrukturą techniczną. Budowa będzie prowadzona na zurbanizowanym obszarze Warszawy. Przyjmujemy, że projektowany cykl życia obiektu wynosi min. 50 lat.

Etap 1 – ocena ekspozycji, czyli określenie zagrożeń klimatycznych

Zagrożenia, które powinniśmy uwzględnić w analizie, zostały wskazane w tabeli będącej załącznikiem do technicznych kryteriów kwalifikacji. Zagrożenia podzielono na stałe i ostre, a także związane z temperaturą, wiatrem, woda i ziemią (tab.).

Zagrożenia klimatyczne analizujemy pod kątem tego, czy wystąpią w regionie inwestycji. Podstawowym źródłem danych są wspomniane już scenariusze RCP (w tym RCP 8.5) dostępne m.in. w polskiej bazie danych Klimada 2.0 [3]. Dzięki nim można ocenić, w jakim stopniu poszczególne zagrożenia występują na danym obszarze, w przyjętym cyklu życia budynku. Dodatkowo należy prześledzić zagrożenia związane z powodziami, np. z portalu Hydroportal ISOK [4], a także zapoznać się z lokalnymi dokumentami, np. miejskimi planami adaptacji. Są one cennym źródłem o zagrożeniach zidentyfikowanych w poszczególnych miejscowościach.

Z danych prognostycznych dotyczących przykładowej warszawskiej lokalizacji zgodnie ze scenariuszem RCP 8.5 wynika – w perspektywie 50 lat – kilka istotnych trendów.

• Ekstremalna temperatura dodatnia – przewidywany jest wzrost średniej dobowej temperatury maksymalnej w lipcu oraz zwiększenie liczby dni upalnych. Zjawisko to może być potęgowane przez efekt miejskich wysp ciepła, wskazanych w strategii adaptacji do zmian klimatu jako jedno z istotnych zagrożeń [5].
• Intensywne opady nawalne – więcej będzie dni z ekstremalnymi opadami o charakterze ekstremalnym. Zwiększeniu ulegną również maksymalne wartości takich opadów.
• Powodzie – może nastąpić wzrost liczby epizodów związanych z wysokim stanem wody w Wiśle. Niezbędna jest weryfikacja, czy inwestycja jest planowana na obszarach zagrożenia powodzią.

Etap 2 – ocena wrażliwości i zdolności adaptacyjnych inwestycji

W kolejnym etapie ocenie podlegają rozwiązania architektoniczne, konstrukcyjne i instalacyjne, a także sposób zagospodarowania terenu i otoczenie budynku. Chodzi o to, by określić, w jakim stopniu inwestycja jest odporna na zagrożenia zidentyfikowane w etapie pierwszym. Wyniki tej oceny będą zależeć od specyficznych rozwiązań zastosowanych w budynku. W tym przypadku najbardziej podatne na zagrożenia są m.in.:

• lokale mieszkalne na najwyższych kondygnacjach oraz elewacje o ekspozycji południowej i zachodniej – należy ocenić ryzyko przegrzewania pomieszczeń i związany z tym stres termiczny użytkowników,
• wszystkie elewacje, nawierzchnie i przegrody budowlane w ciemnych kolorach – szybciej się nagrzewają i nasilają efekt miejskich wysp ciepła,
• strefy wejściowe oraz wjazdy do garaży – powinny być ocenione pod kątem podatności na skutki gwałtownych opadów nawalnych,
• instalacje odprowadzania wód deszczowych, zagospodarowanie terenu, w tym nawierzchnie utwardzone – ocena ryzyka przeciążenia miejskiej sieci kanalizacji kanalizacyjnej.

Etap 3 – ocena podatności

Na tym etapie określa się poziom ryzyka zagrożeń klimatycznych inwestycji, łącząc wyniki analizy oceny ekspozycji z wynikami oceny wrażliwości i zdolności adaptacyjnych budynku. W przypadku zagrożeń, których ryzyko zostało określone na poziomie średnim lub wysokim, należy przewidzieć rozwiązania adaptacyjne ograniczające skutki ich wystąpienia.

Plan rozwiązań adaptacyjnych

W planie adaptacji powinny się znaleźć propozycje techniczne i organizacyjne – trzeba je uwzględnić na etapie projektowania, realizacji inwestycji, a także podczas eksploatacji obiektu. Należy opisać, w jaki sposób rozwiązania te zmniejszają ryzyko zdefiniowanych skutków klimatycznych. W przypadku analizowanego budynku mieszkaniowego mogą to być zabezpieczenia przed przegrzewaniem, w tym m.in.:

• zaprojektowanie zewnętrznych systemów zacieniających, żaluzji fasadowych bądź tzw. łamaczy światła w dużych przeszkleniach zlokalizowanych na elewacjach południowych i zachodnich,
• zastosowanie przeszkleń o obniżonej emisyjności i niskim współczynniku przepuszczalności energii słonecznej,
• wybranie jasnych materiałów wykończeniowych na elewacji i nawierzchni – rezygnacja z ciemnych okładzin ściennych na rzecz materiałów o wysokim współczynniku albedo (parametr określający zdolność odbijania światła przez daną powierzchnię),
• zastosowanie tynków i powłok z pigmentami odbijającymi promieniowanie słoneczne, co w znaczący sposób ogranicza nagrzewanie się budynku i zabezpiecza strukturę ścienną przed spękaniami termicznymi.

Ważne jest także racjonalne zarządzanie wodą opadową i ochrona przed podtopieniami, np.:

• odpowiednie wymiarowanie kanalizacji deszczowej z uwzględnieniem prognoz klimatycznych w zakresie opadów nawalnych,
• zastosowanie zbiorników retencyjnych, montaż zasuw burzowych oraz rozwiązań architektonicznych chroniących przed lokalnymi podtopieniami,
• wykonanie nawierzchni przepuszczalnych i ogrodów deszczowych oraz maksymalne ograniczenie nawierzchni w pełni utwardzonych.

Wytyczne dla użytkowników

Równie ważne jak rozwiązania projektowe jest odpowiednie zarządzanie budynkiem w całym okresie jego użytkowania. Plan adaptacji powinien zawierać procedury operacyjne przeznaczone dla zarządcy nieruchomości oraz mieszkańców, w tym dotyczące m.in.:

• regularnych przeglądów technicznych i czyszczenia systemów odwodnienia przed sezonem intensywnych opadów,
• okresowej kontroli sprawności zasuw burzowych i drenażu wokół budynku,
• reagowania kryzysowego z uwzględnieniem alertów meteorologicznych.

Dodatkowo warto przygotować materiały o charakterze edukacyjnym i informacyjnym np.: o sposobie postępowania po otrzymaniu alertów pogodowych, na temat zasad użytkowania systemów wentylacyjnych i urządzeń zacieniających. ważne jest także promowanie zachowań proekologicznych mających na celu oszczędzanie wody i energii.

Wnioski z analizy

Najważniejsze jest to, by analizę oceny ryzyka klimatycznego wykonać jak najwcześniej – już na etapie planowania i projektowania obiektu. Identyfikacja zagrożeń, które mogą oddziaływać na budynek, umożliwia uwzględnienie odpowiednich rozwiązań już na początku procesu projektowego. Włączenie specyfikacji technicznych wynikających z planu adaptacji do wstępnego budżetu projektu pozwala też uniknąć nieprzewidzianych wydatków na późniejszych etapach realizacji, a także podczas eksploatacji budynku. Przeprojektowanie instalacji lub zmiana parametrów materiałowych w trakcie budowy albo próba wdrożenia rozwiązań adaptacyjnych w budynku już oddanym do użytkowania, mogą generować znaczne koszty, a niekiedy okazać się technicznie niewykonalne.

Wykonanie takiej analizy na początku działań budowlanych umożliwia też zaplanowanie długoterminowej strategii wdrożenia rozwiązań adaptacyjnych. Przykładem może być zaprojektowanie i przygotowanie odpowiednich szachtów instalacyjnych, miejsc na okablowanie czy przejść technicznych koniecznych do zainstalowania dodatkowego wyposażenia, np. urządzeń chłodniczych, których zastosowanie okaże się konieczne ze względu na przewidywany wzrost temperatury. Zapewnienie takich rozwiązań w trakcie realizacji nie wiąże się z dużymi kosztami, może natomiast znacznie ułatwić późniejszą modernizację i obniżyć ich koszty. Dzięki temu możliwe jest doposażenie obiektu w niezbędne urządzenia w sposób bezinwazyjny i tani. Takie podejście umożliwi realizację inwestycji przygotowanych na zmieniające się warunki klimatyczne i wynikające z nich zagrożenia.