W ustawie z 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (dalej „Pzp”), podobnie jak we wcześniejszych regulacjach, założono, że zamawiający nie może wybrać oferty od wykonawcy, wobec którego zachodzą podstawy wykluczenia z postępowania [1]. Mogą mieć one charakter obligatoryjny (art. 108 ust. 1) lub fakultatywny, co oznacza, że zamawiający stosuje je tylko wtedy, gdy przewidzi taką możliwość w dokumentach zamówienia (art. 109 ust. 1).

Czasowy charakter wykluczenia i sankcyjny charakter przepisów

Wykonawca, wobec którego istnieją podstawy wykluczenia, uznawany jest za nierzetelnego i jako taki – i co do zasady – nie może uczestniczyć w zamówieniu. Wykluczenie ma jednak charakter czasowy. W art. 111 wyznaczono maksymalny okres, na jaki wykonawcę można pozbawić możliwości udziału w postępowaniu. Po upływie wskazanych terminów rzetelność wykonawcy nie może być kwestionowana z powodu popełnionego wcześniej czynu, nawet jeśli nie podjął on działań naprawczych. Przepisy dotyczące wykluczenia mają charakter sankcyjny, dlatego powinny być interpretowane w sposób ścisły. A to znaczy, że zakazane jest stosowanie wykładni rozszerzającej. Moment zaistnienia zdarzenia będącego podstawą wykluczenia określa się na podstawie przepisów dotyczących podstaw wykluczenia.

Samooczyszczenia jako mechanizm przywracania rzetelności

Ustawodawca przewidział jednocześnie mechanizm pozwalający wykonawcy uniknąć wykluczenia, mimo zaistnienia określonych naruszeń. Mechanizm ten został uregulowany przepisami i określany jako tzw. instytucja samooczyszczenia, czyli self‑cleaning (art. 110 Pzp). Wykonawca nie podlega wykluczeniu, jeżeli spełni wszystkie warunki wskazane w art. 108, czyli podejmie określone działania naprawcze i w konsekwencji odzyska wiarygodność jako uczestnik rynku zamówień publicznych.

Oświadczenia wykonawcy i formalne aspekty samooczyszczenia

Wykonawca, który chce skorzystać z procedury samooczyszczenia, powinien w pierwszej kolejności złożyć odpowiednie oświadczenie wraz z wnioskiem o dopuszczenie do udziału w postępowaniu lub – w zależności od trybu – wraz z ofertą. We wniosku powinien poinformować zamawiającego:

  • która z podstaw wykluczenia zaistniała wobec niego,
  • czy podjął środki niezbędne do odzyskania swojej rzetelności, a jeśli tak – to jakie.

Chodzi o to, by wskazać, czy rzeczywiście jest podstawa wykluczenia.

W postępowaniach unijnych oświadczenie to składa się na formularzu jednolitego europejskiego dokumentu zamówienia (JEDZ). Sporządza się go zgodnie ze wzorem standardowego formularza określonego w rozporządzeniu wykonawczym Komisji (UE) [2]. W postępowaniach krajowych natomiast wykonawca składa oświadczenie na formularzu przygotowanym samodzielnie przez zamawiającego.