Warianty w kosztorysie – narzędzie analizy czy dodatkowa praca kosztorysanta?

Każda inwestycja budowlana wiąże się z szeregiem decyzji, które należy podjąć jeszcze przed rozpoczęciem prac. Inwestorzy oraz wykonawcy często stają przed dylematem: czy zastosować rozwiązanie droższe, ale szybsze, czy wybrać technologię tańszą, lecz bardziej czasochłonną? Czy realizować cały zakres inwestycji od razu, czy podzielić ją na etapy? W takich sytuacjach pomocne okazuje się wariantowanie kosztorysu, czyli przygotowanie kilku alternatywnych wersji kalkulacji różnych rozwiązań technologicznych, materiałowych lub zakresowych.
Warianty pozwalają porównać nie tylko same koszty, lecz także inne istotne czynniki, takie jak:

• czas realizacji robót,
• trwałość zastosowanych materiałów,
• warunki gwarancji,
• łatwość wykonania prac,
• efekt wizualny lub parametry użytkowe.

Dopiero zestawienie tych elementów z kosztami wykonania daje pełny obraz opłacalności danego rozwiązania. Z punktu widzenia kosztorysanta przygotowanie wariantów niemal zawsze oznacza dodatkowy nakład pracy. Wbrew pozorom nie polega to jedynie na zamianie kilku materiałów w kosztorysie. Zastosowanie innej technologii lub materiałów może bowiem pociągać za sobą konsekwencje projektowe. W niektórych przypadkach konieczne jest zaangażowanie projektanta lub konstruktora, którzy sprawdzą, czy proponowana modyfikacja jest możliwa z punktu widzenia bezpieczeństwa konstrukcji. Teraz takie przypadki pominiemy.

Co wariantujemy najczęściej?

Materiały. Rynek materiałów budowlanych oferuje dziś ogromny wybór produktów o zbliżonych parametrach technicznych, lecz różniących się między sobą ceną, jakością, długością gwarancji czy warunkami dostawy. Wariantowanie pozwala w takim przypadku szybko sprawdzić, jak zmiana konkretnego materiału wpływa na koszt całej inwestycji.

Technologie wykonania. Ten sam efekt końcowy można często osiągnąć przy zastosowaniu różnych technologii wykonania robót. Dotyczy to m.in.: systemów ociepleń, izolacji przeciwwilgociowych, nawierzchni drogowych i parkingowych, systemów instalacyjnych czy też technologii wykończeniowych. Każda z tych metod może mieć inne wymagania sprzętowe, różny czas realizacji oraz odmienne koszty robocizny.

Zakres inwestycji. Wariantowanie bywa także przydatne przy planowaniu zakresu realizacji inwestycji. Zdarza się, że inwestor nie dysponuje środkami na wykonanie całego przedsięwzięcia w jednym etapie. W takim przypadku przygotowuje się warianty obejmujące różne zakresy prac, przykładowo: realizację pełnego zakresu robót, wykonanie jedynie części inwestycji, podział przedsięwzięcia na kilka etapów. Takie podejście pozwala dostosować harmonogram i zakres inwestycji do możliwości finansowych zamawiającego.

Warianty w programie Norma EXPERT

W programie Norma EXPERT użytkownik ma do dyspozycji kilka typów wariantów, które może stosować na różnych poziomach kosztorysu. Do najważniejszych należą te dotyczące:

• elementów RMS (robocizna, materiały, sprzęt),
• pozycji kosztorysowych,
• działów,
• obmiarów.

Warianty mogą być aktywne lub nieaktywne.

Nieaktywne warianty działów, pozycji, nakładów i obmiarów są w kosztorysie oraz drzewie działów i pozycji wyróżnione bladym kolorem, zaś numery nieaktywnych wariantów działów i pozycji są poprzedzone dolnym podkreśleniem.
Warianty możemy zdefiniować w odnoesoeniu do całego kosztorysu (globalne) albo tylko w wybranym dziale lub pozycji (lokalne).

Operacje dodawania, modyfikacji, usuwania i ustawiania wariantów wykonujemy na drzewie wariantów karty Lista wariantów wyświetlonej na panelu właściwości.

Na górnym pasku znajdziemy poniższe polecenia:

Aby zdefiniować Nowe kryterium, klikamy na przycisk ​​​​​​ lub wywołujemy polecenie Nowe kryterium z menu podręcznego. W drzewie wariantów, na górze, zostanie wygenerowany nowy wiersz, w którym, w kolumnie Kryterium, wpisujemy nazwę nowego kryterium. Wraz z wierszem kryterium powstaje wiersz wariantu o nazwie nie wybrany żaden wariant. Naciśnięcie klawisza Enter lub przejście do innego wiersza spowoduje akceptację nazwy.

Wiersz nie wybrany żaden wariant znika w momencie kliknięcia na przycisk , co oznacza, że Kryterium wyboru musi mieć wybrany wariant.

Po kliknięciu na przycisk  zaznaczone kryterium będzie zdefiniowane w odniesieniu docałego kosztorysu – Kryterium globalne.

Aby zdefiniować nowy wariant, podświetlamy kryterium wyboru, a następnie klikamy przycisk (ten sam efekt uzyskamy, wybierając z menu podręcznego polecenie Nowy wariant). W wygenerowanym wierszu w kolumnie Wariant wpisujemy jego nazwę. Jeśli chcemy, możemy od razu dodać do kryterium wszystkie ewentualne warianty.

Aby zmodyfikować dane kryterium lub wariant, podświetlamy go w drzewie i wybieramy odpowiednie polecenie z menu podręcznego lub klikamy właściwy przycisk. Nazwę edytujemy bezpośrednio w drzewie, klikając na nią jednokrotnie.

Aby usunąć kryterium lub wariant, zaznaczamy go w drzewie i wykorzystujemy przycisk  lub polecenie Usuń z menu podręcznego. Jeśli chce się przyporządkować dział, pozycję lub element RMS do danego wariantu, trzeba go zaznaczyć w kosztorysie, a następnie z panelu lub okna Właściwości aktywnego elementu otworzyć kartę Warianty. Na tej karcie zaznaczamy opcję Zależnie od wariantów, rozwijamy kryterium wyboru, klikamy na właściwy wariant i przeciągamy go na lewe pole. Jeżeli zaznaczony element ma być zawsze aktywny, wybieramy opcję Zawsze aktywny, a jeżeli zawsze nieaktywny, klikamy na opcję Zawsze nieaktywny.

Przykład zastosowania wariantowania

Naszym zadaniem będzie wycena wymiany posadzki z wykładziny PVC. Remontowi będzie podlegać pięć sal, korytarz, sekretariat i magazyn. Inwestor założył możliwość użycia trzech rodzajów wykładzin (trzy grupy jakościowo-cenowe) w salach 1–5, na korytarzu i w sekretariacie dwóch najdroższych wariantów, a w magazynie – dwóch najtańszych. Dodatkowo postanowił, że w przypadku przekroczenia określonej kwoty, istnieje możliwość wyłączenia z remontu sal nr 4 i 5. Aby sprostać takim założeniom, wprowadzamy poniższe pozycje przedmiarowe.

Niezbędne też będzie wykonanie odpowiednich obliczeń przedmiarowych, tak aby zachować zależności pomiędzy poszczególnymi pomieszczeniami.

Następnie przyjmujemy cztery kryteria wyboru:

1. Wykładziny do sal 1–5, w wariantach: cena minimalna, cena maksymalna, cena średnia.

2. Wykładziny na korytarzu i w sekretariacie, w wariantach: cena maksymalna i cena średnia.

3. Wykładzina do magazynu w wariantach: cena minimalna i cena średnia.

4. Kryterium wykonalności w przypadku sal 4 i 5 ze względu na cenę wszystkich prac, w wariantach: wykonać i nie wykonać.

W ten sposób stworzyliśmy szkielet Kryterium – Wariant.

Ponieważ w remontowanych pomieszczeniach przewidziano możliwość wyboru spośród różnych wykładzin, musimy je wprowadzić do nakładów, dla każdej pozycji, w której występują konkretne wykładziny. Uzyskamy to poprzez naciśnięcie kombinacji klawiszy Alt+M lub z menu.a

Dla sal 1-3 wprowadzamy dodatkowo dwie wykładziny i modyfikujemy ich opisy.

Warto pamiętać, że przy wariantach materiałowych możemy skorzystać z opcji Do opisu, wówczas opis wybranego materiału automatycznie znajdzie się w opisie pozycji.

W ten sposób uzyskujemy gotową – zmodyfikowaną pod warianty – pozycję.

Podobnie postępujemy dla pozycji z salami 4 i 5, korytarzem, sekretariatem i magazynem.

Pora na przypisanie wariantów.

Zaczniemy od pozycji 1 przedmiaru, w której wprowadzimy wariant dotyczące sal 4 i 5: wykonać – nie wykonać. W tym celu podświetlamy wiersze z przedmiarem. Z menu kontekstowego wybieramy Właściwości lub klawisze Ctrl+Enter.

Na zakładce Warianty rozwijamy Sala 4 i 5 – tak/nie i przeciągamy opis Wykonać.

Następnie klikamy na OK.

Rozwijając po prawej stronie Panel właściwości – Lista wariantów, otrzymujemy od razu informację, o ile zwiększy lub zmniejszy się wartość kosztorysu, w zależności od tego, jaki wariant wybraliśmy.

Przedmiar z pozycji 1, który dotyczy sal 4 i 5, powiązany jest również z pozycją układania wykładziny. Przechodzimy do tej pozycji i z menu kontekstowego wybieramy Właściwości (lub klawisze Ctrl+Enter).

Robimy powiązanie Sala 4 i 5 – tak/nie: Wykonać.

Po takim przypisaniu, jeżeli zadecydujemy, że nie remontujemy sal 4 i 5, automatycznie nieaktywny stanie się przedmiar tych sal oraz nieaktywna będzie pozycja ułożenia wykładziny.

Pora na przypisanie wariantów do pozycji z układaniem wykładziny.

W tym celu podświetlamy wykładzinę i z menu kontekstowego wybieramy Właściwości (lub klawisze Ctrl+Enter).

Przechodzimy na zakładkę Warianty i przeciągamy po kolei dla wykładziny (średnia) – wariant Cena średnia, dla wykładziny (min) – wariant Cena min i dla wykładziny (max) – wariant Cena max.

Ten sam efekt uzyskamy, korzystając z panelu Właściwości aktywnego elementu – Warianty.

Rozwijając Panel właściwości – Lista wariantów, klikamy na podświetlony wariant ​​​​​. W ten sposób aktywujemy interesujące nas warianty.

Wyświetlona została informacja o Wartości kosztorysu dla wybranego wariantu oraz o wartościach kosztorysu dla wariantów nieaktywnych, a także różnicy procentowej w stosunku do aktywnego wariantu.

Warto też zauważyć, że do jednego wariantu można przyporządkować kilka elementów, pozycji lub działów. Jeśli w jednej pozycji występuje więcej wariantów, to można tworzyć ich kombinacje, wykorzystując przyciski paska, który pokazuje się po przeciągnięciu wariantu.

W bazie katalogowej możemy też natrafić na pozycje, które zawierają już warianty, wystarczy wybrać opcję Wszystkie warianty, by automatycznie pojawiły się na Liście wariantów.

Aktywowanie i dezaktywowanie wariantów

Warto pamiętać, że w przypadku gdybyśmy ustawili pozycję jako nieaktywną, a w obmiarach innych pozycji byłyby do niej odwołania, wyświetlane jest okno Odwołania do deaktywowanej pozycji z możliwością wyboru, co w takiej sytuacji robić z tymi odwołaniami.

Odwołanie można: pozostawić, zastąpić wartością (wtedy wyliczenia zostaną zamienione na wartość) lub zastąpić wyrażeniem (w polu obok wpisujemy to wyrażenie lub np. odwołanie do innej pozycji).

Aktywowanie i dezaktywowanie wariantów

Warto pamiętać, że w przypadku gdybyśmy ustawili pozycję jako nieaktywną, a w obmiarach innych pozycji byłyby do niej odwołania, wyświetlane jest okno Odwołania do deaktywowanej pozycji z możliwością wyboru, co w takiej sytuacji robić z tymi odwołaniami.
Odwołanie można: pozostawić, zastąpić wartością (wtedy wyliczenia zostaną zamienione na wartość) lub zastąpić wyrażeniem (w polu obok wpisujemy to wyrażenie lub np. odwołanie do innej pozycji).
Podsumowując, aktywny wariant możemy wybrać poprzez wywołanie Listy wariantów i tam, na drzewie klikamy na odpowiedni wariant, a następnie na przycisk .
Drugi sposób to wybranie z menu podręcznego polecenia Aktywuj wariant.
Niezależnie od wybranych wariantów zaznaczony element kosztorysu można aktywować lub dezaktywować za pomocą przycisków grupy Warianty

lub z paska narzędzi menu podręcznego wywoływanego w przypadku zaznaczonego elementu.

Warto wiedzieć! Z przycisków Aktywny/Nieaktywny możemy skorzystać również wtedy, gdy w kosztorysie nie jest zdefiniowany żadnen wariant. I tak bez usuwania danego elementu można szybko ustalić zmianę wartości kosztorysu.

Choć przygotowanie wariantów zwiększa nakład pracy kosztorysanta, w praktyce jest to jedno z najbardziej użytecznych narzędzi analizy inwestycyjnej. Dzięki temu inwestorzy i wykonawcy mogą podejmować decyzje na podstawie konkretnych danych kosztowych, a nie tylko intuicyjnie.